Felsefe, varligin var olup olmadigini; varsa eger nasil var oldugunu sorgular. Reel (gerçek) ve ideal (düsüncel) varlik alanlari, töz (cevher) ve öz ile olus nedir gibi sorular ontolojinin (varlik ögretisinin ) temel sorunlaridir. Bu konudaki açiklama ve varsayimlar ilkçaga dayanir. Ancak ontolojinin bir felsefe dali olmasi ve bu adi almasi 17. yüzyilda Wolf’a dayanmaktadir.

 18 ve 19 yüzyilda Kant ve Hegel’in bu alandaki çalismalarini, 20. yüzyilda Hartmann izlemistir. Ancak dogaldir ki varlik sorunu ilk günden bu yana felsefeyi mesgul etmistir.  Baslangiçta doga filozoflarinin ilgilendigi varlik sorunu onlarin hemen ardindan Atina idealistlerinin metafizik anlayisinda temel sorun olmustur. Varolusu idealist bir anlayisla ele anmak orta çaginda karakteristigi olarak karsimiza çikar.

Simdi bunlara kisaca bir göz atalim:

ILKÇAG MADDECILERI  Ilkçag Maddecileri ( Doga Filozoflari ) Thales’ten Demokritos’a kadar uzanan ve cografya olarak Anadolu’da yasayan düsünürlere verilen addir. Maddeci düsünürler; evrenin bir yaraticisi olmadigi ve ezeli bir var olus içinde oldugu düsüncesindedirler. Onlara göre “Hiçten bir sey olmaz.” Evrenin de bir ilk biçimi, ilkolani, arkhé’si vardir. Her sey arkhénin dönüsümü sonucu bugünkü halini almistir. 

Thales’e (625-545) göre ilkolan sudur. Her sey sudan gelir ve yine suya dönecektir. Dünya da sonsuz su ( okeanos ) içinde yüzer.  Arkhenin ne oldugu konusunda çok farkli isimlendirmelere rastlanir. Ilkolan kimi zaman toprak, hava, su veya ates ya da bunlarin kombinasyonunu seklinde karsimiza çikmaktadir; kimi zaman ise sayi, apeiron (sinirsizlik-sonsuzluk) sperma ( tohum ) ya da atom olarak. 

Ilk çag maddecileri içinde öne çikan düsünürlerin basinda Efesli Herakleitos (540-480) gelir. Ilkolan’i ates olarak kabul eden Herakleitos; evreni karsitlarin zitligi ve birlikteligi ile açiklar. Tanri da ihtiyarlik ile gençlik, gece ile gündüz gibi zitliklarin arkasinda bir olan noustur, akildir. Ona göre evrende degismeyen tek sey degisimdir. Bu nedenle de “ Ayni irmakta iki kez yikanamayiz. Çünkü hem irmak degismistir; hem de biz.”  Maddeci görüsü son noktasina tasiyan da Teos’lu Demokritos’tur. (460-370) Ona göre evrenin temel yapi tasi bölünemeyen madde yani atomdur. Canli-cansiz, bitki-hayvan, insan-ruh her seyin temelinde atom vardir. Atomlar yapisal olarak ayni olduklari halde hareket alanlari , hareket hizlari, agirliklari, dizilisleri farklilik gösterdigi için dünyadaki farkli maddeler olusmaktadir. Insan duyu organlari ile ancak maddenin dis görünüsü hakkinda bilgi sahibi olabilir. Ama maddenin temelini olusturan atomlar hakkinda bilgi edilemez. Bu nedenle de maddelere ait bilgilerimiz dogruluktan yoksundur ve karanliktir.

SOFISTLER  ILKÇAG SÜPHECILERI “Bilen” anlamina gelen sofist sözcügü ilkçagda genellikle gezgin ögretmenlik yaparak yasamlarini çok farkli mekanlarda geçiren düsünürlere verilen bir addir. Sofistler genelde kuskucu bir yaklasim içindedirler. Insan sorununa genis yer verdikleri düsünceleri; görelilikten bilinemezcilige kadar uzanir.

 Protagoras’ a (482-411) göre “Insan her seyin ölçüsüdür, varolanlarin varliklarinin da; varolmayanlarin varolmadiklarinin da.” Buna göre her sey için tam karsit iki tez ileri sürülebilir. Gorgias (483-375) biraz daha ileri giderek; genel olarak varlik hakkinda bilginin olanaksizligini ileri sürer. Ona göre hiçbir seyin varligi kesin degildir. Varlik olsaydi bile onu bilmek olanaksizdir. Bir sekilde varligi bilseydik bile bunu baskalarina bildiremezdik.  ILKÇAG IDEALISTLERI  Atina’da felsefe diger sehirlerden çok farkli bir yol izler.

 Sokrates’le baslayan, Platon’la devam eden ve Aristoteles’le noktalanan idealist yaklasimlar yalnizca kendi dönemlerinde degil, çok sonralari da etkili olmustur. Bu düsünürlerin kurduklari ruhçu ve idealist yaklasim özellikle de iki büyük dinin resmi görüslerinin temelini olusturmustur. Hiristiyanlarin yani sira Islam dünyasi da bu düsünürlere büyük önem vermistir.

Platonu EFLATUN olarak taniyan Islam dünyasi, Aristo için de BASÖGRETMEN sifatini kullanmistir. Varlik hakkindaki düsünceleri idealist olan üçlünün bilginin kaynagi konusundaki yaklasimlari da akilcidir. Akilci ögreti bilginin kaynaginin öznel ve aldatici olan duyu verileri olamayacagi görüsündedir. Akilci ögreti herkes için geçerli olan gerçek bilgilere ancak akil yolu ile ulasabilecegimiz savindadir. Ancak kendi aralarinda da iki farkli yaklasim sergilerler. Birinci görüs (Sokrates ve Platon) bilgilerin dogustan insan aklinda hazir oldugunu; ikinci görüs (Aristoteles) ise dogustan bilgilerin degil, bilgiyi elde etmede kullanilan akil ilkelerinin dogustan var oldugunu ileri sürer. 

Sokrates ( Atina; 469-399 ) Sokrates’e göre insanlara yeni bir sey ögretmek mümkün olmadigi gibi, böyle bir ise kalkismak da saygin bir sey degildir. Çünkü bilgiler insan aklinda dogustan vardir. Yapilmasi gereken sey bilgileri ruhun derinliklerinden gün isigina çikartmak, dogurtmaktir. ( Maieutike ) Bunu yolu da karsilikli konusmadir diyalogdur. Uygun sorularla dogurtulamayacak bilgi yoktur. Sokrates diyalog konusunda kendine özgü ince-alayli bir konusma sanati olan ironiyi gelistirmistir  “ Bir tek sey biliyorum, o da hiçbir sey bilmedigim.” diyerek yola çikar. Bilgiyi arama serüveninde; konunun uzmanlariyla, uzmanlik alanlarina giren konular üzerinde söylesir. Bir yandan bilgiyi ararken diger yandan da bilgiye sahip olduklarini sananlarla ince ince dalga geçer, alay eder.  Bu tavrinin bedelini “Atina’nin tanrilarina inanmamak ve gençleri bastan çikarmak”la suçlandigi mahkemeden aldigi ölüm cezasi ile öder. Mahkemede yaptiklari nedeniyle ceza degil ödül almasi gerektigini ileri sürer. Mahkemenin verdigi ölüm cezasinin da aslinda ceza degil ödül oldugunu, çünkü ölümün sonsuz bir uyku veya bir baska dünyaya göç oldugunu; her iki durumda da ceza olamayacagini anlatir. Korkunun bilgisizlikten kaynaklandigini , sonuçlarini bildigimiz durumlardan korkulmayacagini söyler. Ölüm cezasinin infazini cellâtlara birakmaz, kendisi uygular ve ögrencilerinin önünde ölür. Bu tavri kuram-eylem baglami açisindan tutarli ancak trajik bir örnek olusturur. Kendisini izleyen düsünürler üzerinde özellikle de ethik (ahlak felsefesi) açisinda oldukça etkili olur. Ancak izleyenleri onun haz teorisini farkli biçimlerde yorumlayarak farkli dünya görüslerine ulasirlar.  Sokrates’i en iyi anlayan ve en dogru yorumlayan, giderek de görüslerini sistemli bir biçime sokan Platon’dur.